To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
Nazralining chig‘atoy turkiysi lug‘atidagi xatolar haqida
Об ошибках словаря чагатайского языка Незрали
On the errors in Nezrali’s Chagatai Turkic dictionary
To'liq ekranda o'qishЧитать во весь экранRead full screen → Butun sonni yuklab olishСкачать весь выпускDownload full issue Faqat maqolaТолько эту статьюThis article only
AnnotatsiyaАннотацияAbstract
Alisher Navoiy asarlarini tushunish uchun dunyoning turli burchaklarida ko‘plab chig‘atoy turkiysi lug‘atlari tuzilgan. Ulardan biri – XVII asrda Eronda Safaviy sulton Shoh Safiy Som Mirzo buyrug‘i bilan yozilgan Nazrali (Nazr-Ali)ning chig‘atoy turkiysi – forscha lug‘ati. Jami 725 ta maqoladan iborat bu asar Farhad Rahimi tomonidan 2022-yilda Turkiyada va 2024-yilda Eronda nashr etilgan. Asardagi so‘zlar asosan chig‘atoy turkiysidan tanlangan, misollarning aksariyati Navoiy asarlaridan, ayniqsa “G‘aroyib us-sig‘ar” va “Favoyid ul-kibar”dan olingan. 1629–1642-yillar oralig‘ida yozilgan bu asar Mirzo Mahdixon Astrobodiyning “Sangloh” lug‘atiga manba bo‘lgan. U Eronda ma’lum bo‘lgan ilk chig‘atoy turkiysi – forscha lug‘at sifatida nihoyatda muhim; ehtimol, bu birinchi chig‘atoycha-forscha lug‘at va “Abushqa”dan keyingi ikkinchi chig‘atoy turkiysi lug‘atidir. “Abushqa” lug‘atidan foydalanib yozilgani ma’lum bo‘lgan bu lug‘atning uch nusxasi aniqlangan: Tehron universiteti Markaziy kutubxonasi № 4354/3, Tehron – Majlis kutubxonasi № 9176 (Sabt № 85417) va Qum – Gulpaygoniy kutubxonasi № 20/148 – 4028/1. Odatda Usmonli davlati, Eron, Ozarbayjon, Xuroson, Hindiston yoki Turkistonda yozilgan va turk tili rivojlanishi tarixi uchun katta ahamiyatga ega bu lug‘atlar leksikografiya maktabini tashkil etgan. Jaferog‘li ta’kidlaganidek, afsuski, bu lug‘atlar xatolardan xoli emas; barcha yozma lug‘atlar kabi Nazrali lug‘atida ham shunday xatolar bor. Tadqiqot maqsadi ana shu xatolarni aniqlashdan iborat.
Для понимания трудов Алишера Навои во многих уголках мира были составлены словари чагатайского языка. Один из них – чагатайско-персидский словарь Незр-Али, написанный в Иране в XVII веке по приказу сефевидского шаха Сефи Сам-мирзы. Этот труд из 725 словарных статей опубликован Фархадом Рахими в Турции в 2022 году и в Иране в 2024 году. Слова в нём в основном взяты из чагатайского языка, а большинство примеров – из произведений Навои, особенно «Гараиб ас-сигар» и «Фаваид аль-кибар». Написанный между 1629 и 1642 годами, словарь послужил источником для словаря «Санглах» Мирзы Мехди-хана Астрабади. Он чрезвычайно важен как первый известный в Иране чагатайско-персидский словарь – вероятно, первый чагатайско-персидский и второй после «Абушки» словарь чагатайского языка. Выявлены три списка этого словаря, составленного, как установлено, с использованием «Абушки»: Центральная библиотека Тегеранского университета № 4354/3, Тегеран – библиотека Меджлиса № 9176 (Сабт № 85417) и Кум – библиотека Гульпайгани № 20/148 – 4028/1. Эти словари, составлявшиеся обычно в Османской империи, Иране, Азербайджане, Хорасане, Индии или Туркестане и имеющие большую ценность для истории развития тюркского языка, образовали лексикографическую школу. По словам Джафероглу, к сожалению, они не свободны от ошибок; такие ошибки есть и в словаре Незр-Али, как и во всех рукописных словарях. Цель исследования – выявить эти ошибки.
Many Chagatai Turkish dictionaries have been edited in every corner of the world to understand the works of ‘Alí Şír Nevāyí. One of these is Neźr-‘Alí’s Chagatai Turkish - Persian dictionary, which was written in the 17th century in Iran by the order of the Safavid sultan Shah Ŝafí Sām Mírzā. This work, with the total number of entries being 725, was published by Farhad Rahimi in Türkiye in 2022 and in Iran in 2024. The entries in the work are generally selected from the field of Chagatai Turkish. Most of the examples are chosen from Nevāyí’s works, especially Ġarāyibü’ŝ-Ŝıġar and Fevāyidü’l-Kiber. Written between 1629 and 1642, this work served as a source for the Senglaĥ dictionary written by Mírzā Mehdí Ĥan Esterābādí. It is extremely important as the first Chagatai Turkish-Persian dictionary known in Iran. It is most likely the first Chagatai Turkish - Persian dictionary and the second dictionary of Chagatai Turkish after Abuşķa. Three copies of this dictionary, understood to have been written using the Abusha dictionary, have been identified: Tehran University - Merkez Library No. 4354/3, Tehran - Meclis Library No. 9176 (Sebt No. 85417) and Kum - Gülpaygani Library No. 20/148 - 4028/1. These dictionaries, which were generally written in the Ottoman Empire, Iran, Azerbaijan, Khorasan, India or Turkestan and have great value for the history of the development of the Turkish language, have formed a school of lexicography. These dictionaries, in Caferoğlu's words, unfortunately are not free from errors. There are such errors in Neźr-‘Alí Dictionary, as in all written dictionaries. The aim of this study was to identify such errors
Annotatsiya tarjimasi nashriyot tomonidan qilingan, muallif matni emas.
Перевод аннотации выполнен издательством, это не авторский текст.
Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords: Navoiy chig‘atoy turkiysi leksikografiya chig‘atoy turkiysi lug‘atlari Eron Safaviylar Nazrali XVII asr Навои чагатайский язык лексикография словари чагатайского языка Иран Сефевиды Незр-Али XVII век Nevayi Chagatai Turkish Lexicography Chagatai Turkish Dictionaries Iran Safavids Nezrali 17th century
Doimiy havolaПостоянная ссылкаPermanent link
https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap06/
Farhad Rahimi. Nazralining chig‘atoy turkiysi lug‘atidagi xatolar haqida // Sharq filologiyasining dolzarb muammolari. Xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami. — Toshkent: Science and Innovation, 2026. — B. 22-44. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap06/
Фархад Рахими. Об ошибках словаря чагатайского языка Незрали // Актуальные проблемы восточной филологии. Сборник материалов международной научно-практической конференции. — Ташкент: Science and Innovation, 2026. — С. 22-44. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap06/
Farhad Rahimi. On the errors in Nezrali’s Chagatai Turkic dictionary // Current Problems of Oriental Philology. Collection of Materials of the International Scientific and Practical Conference. — Tashkent: Science and Innovation, 2026. — pp. 22-44. — URL: https://orientalnashriyot.uz/id/conf.2026.001.pap06/
Bu havola o'zgarmaydi. DOI olingach, u shu sahifaga yo'naltiriladi.Эта ссылка не изменится. После получения DOI он будет вести на эту же страницу.This link never changes. A DOI will later resolve to this same page.
Ma'lumotlarСведения об изданииRecord
- TuriТипType
- To‘plamdagi maqola Статья в сборнике Conference paper
- RaqamНомерID
- conf.2026.001.pap06
- YilГодYear
- 2026
- Nashrdagi betlarСтраницы в изданииPages in issue
- 22-44
- Kalit so'zlarКлючевые словаKeywords
- Navoiy, chig‘atoy turkiysi, leksikografiya, chig‘atoy turkiysi lug‘atlari, Eron, Safaviylar, Nazrali, XVII asrНавои, чагатайский язык, лексикография, словари чагатайского языка, Иран, Сефевиды, Незр-Али, XVII векNevayi, Chagatai Turkish, Lexicography, Chagatai Turkish Dictionaries, Iran, Safavids, Nezrali, 17th century
- KirishДоступAccess
- Ochiq kirishОткрытый доступOpen access
- Nashr sanasiДата публикацииPublished
- 2026-05-13
- YangilanganОбновленоUpdated
- 2026-09-24



